Sentir la tipografia
de TYPOGRAFIEVOELEN

We worden overal omgeven door letters, die een grote rol spelen in ons landschap en ons leven. Typografie is iets wat dagelijks door iedereen wordt gebruikt. Zoals je op dit moment ook in aanraking komt met typografie door deze tekst te lezen. We hebben allemaal onze eigen cultuur en reageren op relevante wijze op haar verschillende vormen en stijlen.

Iedereen voelt bovendien dat de lettertypes met ons communiceren, kan de betekenis ervan begrijpen, en we kunnen ons soms zelfs met deze lettertypes identificeren.

City
Berlino
Bruxelles
Chattanooga
Eindhoven
Lisbona
Stoccolma

De typografie BMF Change werd in 2008 gecreëerd door Alessio Leonardi voor de marketingcampagne van het stadsbestuur van Berlijn. Het doel was om de stad te positioneren als “Berlijn, stad van verandering”.
De waarden die met deze typografie geassocieerd worden, zijn die van een open karakter, de stem van de Berlijners en een nieuwe stad.

De typografie Mija werd in 2013 ontworpen door Miguel Hernández voor Base Design, die een marketingcampagne uitvoerden voor de stad Brussel. Het doel was om een gevoel van identiteit te bewerkstelligen onder de burgers en om de stad als toeristische bestemming te promoten.
De waarden die met deze typografie geassocieerd worden zijn toegankelijkheid en de wens om terug te keren naar de stad.

De typografie Chatype werd in 2012 ontworpen door de inwoners van Chattanooga Robbie de Villiers en Jeremy Dooley, en werd later overgenomen als officiële bron door het stadsbestuur. Chattanooga was een van de eerste steden van de Verenigde Staten met een eigen typografie.
De waarden die ermee geassocieerd worden, zijn die van sociale cohesie, culturele identiteit en industriële oorsprong.

De typografie Eindhoven maakte deel uit van de campagne die door Eindhoven365 in 2013 werd gevoerd voor de eigen stad.
Het doel was het creëren van een merkenbeleid gebaseerd op een uniek ontwerp waarin de technologische en creatieve sectoren van de regio geïdentificeerd werden.
De waarden die ermee geassocieerd worden, zijn die van samenwerking, energie en creativiteit.

De typografie LX Type is een initiatief van bureau Leo Burnett, en ontworpen door Guilherme Nunes. De typografie werd in 2014 uitgebracht. Het gaat om een project ter promotie van het toerisme en is geïnspireerd door de elektrische tramkabels die door de stad lopen. Elke letter geeft een plek van de hoofdstad weer.
De waarden die ermee geassocieerd worden zijn bijzonderheid, culturele identiteit en creativiteit.

De typografie Stockholm Type maakte deel uit van de campagne die Essen International lanceerde in 2013, om samenhang te creëren in de grote hoeveelheid communiqués die werden uitgegeven door de musea en instituten van de stad.
De waarden die ermee geassocieerd worden zijn die van moderniteit, schoonheid en netheid.

Typografie maakt deel uit van het landschap

De Duitse ontwerper Peter Behrens stelde dat na de architectuur “de typografie ons het duidelijkste beeld en bewijs geeft van de spirituele vooruitgang en ontwikkeling van een volk”.

De Zwitser Adrian Frutiger, een van de meest gerespecteerde ontwerpers van lettertypes uit de 20e eeuw, vergeleek de vorm van typografische letters met de architectuur, het ontwerp van schoenen of dat van auto's. Hij kwam met prachtige vergelijkingen, tussen bijvoorbeeld de gesloten ruimtes en de dikke lijnen van een gotische letter met de stevigheid en stilering van middeleeuwse kathedralen. De eigenschap van een schoen om over zowel wegen als bergen te lopen deed hem denken aan de flexibiliteit, de betrouwbaarheid en het comfort van een lettertype voor het lezen van lange teksten, zoals Excelsior.

In al deze gevallen stelt Frutiger dat het ontwerp van alfabetten een van de vele uitingen van het dagelijks leven van elke tijd en context is, en dat deze vormen zo “het esthetische landschap van het schrift” voorstellen. In andere woorden, de vorm van letters is onderling afhankelijk van economische, sociale en culturele factoren, maar ook van functionele factoren, want we moeten niet vergeten dat typografie uiteindelijk een instrument is, een hulpmiddel bij het overdragen van onze gedachten, en vaak ook het oproepen van gevoelens en sensaties.

Lokale en identificerende lettertypes

De laatste jaren bestaat er een tendens wat betreft het behandelen van steden, regio's of landen als product, en deze zo te veranderen in merken. Hierbij worden dezelfde marketinginstrumenten gebruikt als bij ieder ander merk, zoals een eigen logo of lettertype. In de “stadsmerken” worden verwijzingen gemaakt naar de geest van deze steden met als doel het verschaffen van een nieuwe zichtbaarheid of het versterken van bepaalde waarden, dit alles ten behoeve van een gevoel van identiteit.

De ontwerper Pablo Gámez van Chulotype toont onder andere voorbeelden van steden als Amman, Rome, Brussel of Helsinki, die het ontwerp van specifieke lettertypes voor eigen gebruik om verscheidene redenen hebben bevorderd. Dit gebeurde echter altijd om een bepaalde reeks waarden en een concreet beeld over te brengen. Er zijn ook steden, zoals Bath (Engeland), die van bedrijven eisen dat ze zorg dragen voor hun uithangborden zodat deze niet uit de toon vallen in het historische centrum van de stad. In zulke gevallen worden de esthetische normen van een stad soms opgelegd aan grote multinationals.

Het typografische ontwerp van een stad betekent niet noodzakelijkerwijs de eenwording met een eigen lettertype. De ontwerpen van specifieke lettertypes voor bepaalde steden kunnen alleen als taak hebben om de communicatie van een lokaal instituut te unificeren, of dat nou gaat om het gemeentehuis of de VVV. De stad als geheel toont haar eigen persoonlijke typografie echter door duizenden lagen aan geschiedenis, gewoontes, cultuur, handel en andere visuele impulsen die samen een beeld vormen dat moeilijk exact te beschrijven is, maar dat we allemaal zonder moeite kunnen herkennen.

Men zegt dat als we met onze ogen dicht in een stad worden achtergelaten, we in staat zijn deze stad te herkennen met één blik op de borden om ons heen. Dat is waar, deze borden geven een beeld van de sociale, economische en historische ontwikkeling van een gebied, waardoor er een specifiek typografisch DNA ontstaat. Een concreet voorbeeld is de metro van Londen, waar de borden al sinds 1916 de originele geest van het lettertype bewaren, dat destijds door Edward Johnston werd ontworpen.Of de metro van Berlijn waar de bewegwijzering van de stations bestaat uit de meest uiteenlopende typografische modellen: van neoclassicistische borden uit 1913 tot borden met lettertypes uit de jaren zeventig.

Infographic

Ook associëren we een bepaalde typografische persoonlijkheid vaak met plaatsen en naties. De reden daarvoor is dat de meest significante ontwerpen uit de geschiedenis van de typografie intrinsiek zijn verbonden met hun scheppers, hun land van oorsprong en de wijze waarop ze gebruikt werden in die tijd. Pas in de jaren twintig van vorige eeuw kwam er onder de aan de media verbonden artistieke avant-garde een beweging op gang die zich tegen de traditionele en te cultureel getekende vormen keerde, in een zoektocht naar een universele communicatie die geen onderscheid maakte tussen verschillen in klasses en naties. Dit zorgde voor een explosie aan schreefloze lettertypes, zoals het succesvolle Futura van Paul Renner, en het begin van de vervaging van typografische grenzen die doorzette tot het heden met de meertalige lettertypes.

Een voorbeeld is Typographic Matchmaking in the City,een onderzoeksproject (2008-2010) dat werd uitgevoerd door de ontwerpster Huda AbiFares en gericht was op de narratieve mogelijkheden van etikettering in Latijns-Arabisch schrift binnen de stedelijke ruimte, met het geschreven woord als overdrachts- en integratiepunt voor multiculturele werkgroepen.

Maar in werkelijkheid zijn we gewoontedieren en herkennen we bepaalde typografische gebruiken omdat we gewend zijn deze te zien in bepaalde toepassingen. Het is een van de beginselen van de semiotiek (de studie van tekens), waar de typografie ook niet aan ontsnapt: “een object is onlosmakelijk verbonden met de ideeën of associaties die we hebben met de context waarin het zich bevindt.”

Beweeg het apparaat om het effect te zien

Van informatief tot evocatief

De Noord-Amerikaanse Beatrice Warde argumenteerde in The Crystal Goblet dat typografie transparant moest zijn zodat de lettertypes het leesgemak niet zouden hinderen. Dat is echter een haast utopisch ideaal, aangezien het zetten van de toon van hetgeen we lezen een van de functies van de typografie is. Typografie werkt net als de menselijke stem: het zorgt niet alleen voor verschillende soorten intonaties, maar ook voor bepaalde accenten en klankkleuren.

Het is wel zo dat een bekend lettertype het lezen vergemakkelijkt omdat het normaal niet wordt opgemerkt, terwijl een lettertype dat niet bekend is, de aandacht trekt waardoor het de leesbaarheid kan verstoren of zelfs de betekenis van bepaalde woorden kan wijzigen of andere betekenissen kan toevoegen. De leesbaarheidsgraad hangt echter ook af van culturele factoren en leesgewoontes. Volgens de beroemde verklaring van de ontwerpster van letterypes Zuzana Licko uit 1990, “lezen we beter wat we het meest lezen.” In andere woorden: de lettertypes die we gewend zijn, zijn gemakkelijker te lezen. En dat noemen we leesgemak.

Dat wil zeggen dat ongeacht de “transparantie” van een lettertype, dit lettertype toch supraliminaal werkt en informatie overdraagt die zich voor onze ogen bevindt, maar die we niet bewust opmerken. Typografie is als goochelkunst: alles gebeurt voor onze ogen maar we beseffen niet wat er gebeurt.

Er bestaan bovendien ongeschreven regels wat betreft de associaties die we maken tussen lettertypes en de vele dagelijks situaties. Er zijn contexten waarin we waarden als betrouwbaarheid, traditie en een zekere neutraliteit waarnemen, die op hun beurt een historisch legaat suggereren. Dit zijn de lettertypes die ons doen denken aan de Romeinse inscripties in stenen of oude manuscripten die vertrouwen en een lange levensduur overdragen. We associëren traditionele Romeinse lettertypes zoals Times New Roman bijvoorbeeld met serieuze kranten, waardoor teksten met deze lettertypes ons het gevoel geven dat we een geloofwaardige en stringente tekst lezen. Het omgekeerde gebeurt bij het gebruik van het alom bekende Comic Sans.

De vorm van letters

In haar boek The Type Taster bevestigt de Britse ontwerpster en vulgarisator Sarah Hyndman dat “typografie een tijdmachine is”, vanwege de suggestieve kracht. In datzelfde boek doet ze een aantal experimenten (veel daarvan kunnen nog worden gedaan via haar website), die eerder ludiek zijn dan wetenschappelijk, om te zien welke emoties bij ons worden opgeroepen bij welk lettertype, “maar ook om mensen plezier te laten hebben en na te laten denken over typografie”.

Het enige echte wetenschappelijke bewijs is erg elementair: “de gebogen vormen worden als rustiger beschouwd en de hoekige vormen roepen spanning op. De evenwichtige letters zonder buigingen vinden we statischer en de gebogen letters lijken meer in beweging te zijn”. Deze conclusies zijn gerelateerd aan de natuurlijke omgeving, waar onregelmatige vormen gevaarlijk of agressief zijn, en de rondere vormen veilig en vriendelijk.

Shape

Het zijn kwesties die te maken hebben met het overlevingsinstinct, maar we hebben ook emotionele reacties die zijn geconditioneerd door onze ervaring en ons geheugen. Het merendeel van deze mentale constructies is cultureel bepaald, en wordt dus met een collectief gedeeld. Er zijn echter emoties die eigen aan een persoon zijn, zoals jeugdherinneringen of bepaalde traumatische gebeurtenissen. Als er in zulke situaties sprake was van een typografie zullen deze emoties bij het zien van die typografie opnieuw worden opgeroepen.

Sarah Hyndman houdt vast aan het feit dat we zelden in een neutrale context geconfronteerd worden met een typografie. Onze dagelijkse leesactiviteiten zijn beladen met impulsen van zeer diverse oorsprong. Ze stelt bovendien dat “het vermogen om informatie tegelijkertijd via verschillende zintuigen op te nemen onze reactiesnelheid verhoogt bij het beoordelen van situaties en de daaropvolgende handelingen”. Het is ook een kwestie van overleven. Volgens Sarah Hyndman “zijn onze krachtigste herinneringen multizintuiglijke herinneringen”, waardoor associaties die we maken met een typografie in dit soort situaties de sterkste gevoelens en sensaties oproepen.

We zijn gevoelige en geletterde wezens en daarom zal de typografie ons altijd in zekere mate beïnvloeden. We behoren tot een zekere culturele omgeving, en kunnen ons soms zelfs identificeren met een bepaald lettertype. We zijn in staat om meer typografische subtiliteiten waar te nemen dan we denken, en we hoeven ons alleen maar meer te richten op onze typografische context. Het is eenvoudig. We leven in een groot boek.

Medewerkers

Sesma

Manuel Sesma

Schrijver van het artikel “De typografie voelen”.
Doctor in Schone Kunsten, schrijver van het boek Tipografismo en professor bij de academische ontwerpopleiding aan de Universidad Complutense de Madrid.

Hyndman

Sarah Hyndman

Inspiratiebron voor het artikel “De typografie voelen”.
Grafisch ontwerpster en docente. Bestudeert de relatie tussen psychologie en typografie.
Publiceerde onlangs The Type Taster: How fonts influence you.

Speciale dank aan

Robbie de Villiers van Chatype (Chattanooga), Mechteld van Wezel van Eindhoven365 (Eindhoven), Anton Gårdsäter van Essen International (Stockholm), Louise Malfait van Base Design (Brussels), het bureau Leo Burnett (Lissabon), Alessio Leonardi van alessio.de (Berlijn) en Pablo Gámez van Chulotype (Madrid).